Prof. R. Skowronek. Samobójstwa poagresyjne jako wyzwanie społeczne

Rozmawiamy z dr. hab. n. med. i n. o zdrowiu Rafałem Skowronkiem, prof. ŚUM, autorem książki poświęconej temu problemowi.

• Dlaczego ludzie decydują się targnąć na własne życie?

Ponieważ nie widzą sensu w dalszym życiu. Samobójstwo jest dla nich jedynym rozwiązaniem. Erwin Ringel opisał tzw. syndrom presuicydalny (zespół przedsamobójczy) – stan psychiczny poprzedzający próbę samobójczą u ok. 80% osób. Składa się z trzech głównych komponentów: zawężenia świadomości (brak nadziei, widzenie sytuacji jako bezwyjściowej), wyhamowania agresji i skierowania jej na siebie (autoagresja) oraz fantazji i myśli samobójczych.

• Czym samobójstwo różni się od samobójstwa poagresyjnego?

Samobójstwem poagresyjnym (ang. dyadic death) określa się samobójstwo sprawcy dokonane po zabójstwie innych osób (najczęściej członków własnej rodziny). Jest to najbardziej dramatyczna i drastyczna forma aktu samobójczego.

• Statystyki dotyczące samobójstw wskazują na ich wzrost, zwłaszcza właśnie samobójstw poagresyjnych. Co może być tego przyczyną?

Nie mamy odrębnych statystyk dla samobójstw poagresyjnych. Liczba samobójstw zależy od wielu czynników. Oprócz tych indywidualnych, również czynniki zewnętrzne mogą im sprzyjać. Przykładem są okresy kryzysów ekonomicznych czy też konfliktów zbrojnych.

• Czym charakteryzuje się osobowość dyssocjalna czy antyspołeczne zaburzenie osobowości? Na ile te typy osobowości mają wpływ na podejmowane decyzje o samobójstwie i zabójstwie? I w jaki sposób zapobiec takim desperackim aktom?

Osobowość dyssocjalna (antyspołeczne zaburzenie osobowości) to trwały wzorzec lekceważenia norm społecznych, praw innych ludzi oraz braku empatii i poczucia winy. Objawia się manipulacją, impulsywnością, agresją oraz nieodpowiedzialnością. Osoby te często wchodzą w powierzchowne relacje, wykorzystując innych dla korzyści. Nie ma leków na zaburzenia osobowości. Kluczowa jest psychoterapia. Istnieją też wyspecjalizowane ośrodki w leczeniu tego rodzaju zaburzeń, np. tzw. OLZON (Oddział Leczenia Zaburzeń Osobowości i Nerwic) w Krakowie. Oczywiście zaburzenia osobowości stanowią istotny czynnik ryzyka zachowań samobójczych. Szacuje się, że około 30% osób, które popełniły samobójstwo, cierpiało na zaburzenia osobowości.

• Na ile relacje społeczne, więzi rodzinne czy przyjacielskie mają wpływ na tego typu drastyczne decyzje?

Prawidłowe relacje społeczne, więzi rodzinne i przyjacielskie, zmniejszają ryzyko zachowań samobójczych. Z kolei brak takich relacji je zwiększa. Dlatego właśnie tak ważne jest prawidłowe dbanie o takie relacje. Człowiek jest ewolucyjnie istotą społeczną.

• Kto najczęściej staje się sprawcą samobójstw poagresyjnych? Kobiety czy mężczyźni, w jakim wieku czy z jakich regionów kraju?

Jak już wspomniałem nie mamy odrębnych statystyk dla samobójstw poagresyjnych, w tym danych „geograficznych”. Sądzę, że nie ma tu istotnych różnic. Takie zdarzenia zdarzają się na terenie całego kraju. Wśród sprawców zdecydowanie dominują dojrzali wiekowo mężczyźni.

• Jakimi motywami kierują się sprawcy? Bo ten obszar wydaje się najmniej zbadany, a właśnie podejmujecie go jako autorzy w swojej książce.

Motywacje sprawców są różne. W pięciu z sześciu spraw, które szczegółowo analizowaliśmy, jednym z motywów była trudna sytuacja finansowa, w jakiej znajdowali się sprawcy. W trzech przypadkach można uznać, że sytuacja materialna była motywem wiodącym, z kolei w pozostałych sprawach stanowiła jeden z motywów uzupełnia­jących. Prawdopodobnie urojeniowe tło motywacyjne mogło być podłożem w trzech przypadkach.

• Jako podstawę dla swoich analiz przyjęto w monografii rzeczywiste przypadki samobójstw poagresyjnych z praktyki uniwersyteckiego zakładu medycyny sądowej. Jaki płyną wnioski z podjętej analizy?

Osoby zainteresowane szczegółowymi wynikami naszej analizy zapraszam do lektury. Według naszych ustaleń, sprawcą samobójstwa poagresyjnego najczęś­ciej jest mężczyzna w średnim wieku, który dokonuje zabójstwa żony lub żony i dzieci. Najczęściej używanym przez sprawcę narzędziem jest nóż kuchenny, a dominującą metodą samobójstwa pozostaje powieszenie. Co istotne, we wszystkich przypadkach sprawcy mieli nieposzlakowaną opinię wśród osób najbliższych, znajomych i sąsiadów.

• Jak można się uchronić przed destrukcyjnym i ostatecznym aktem ze strony człowieka z osobowością zaburzoną z bliskiego otoczenia? Jak rozpoznać zagrażające życiu i zdrowiu zachowania od zwykłego gniewu czy rozpaczy?

Niestety, nie ma gotowej recepty. Po prostu trzeba być osobą otwartą na bliskich, na tego „drugiego”. Zazwyczaj odpowiednio wcześnie można zauważyć niepokojące zmiany w zachowaniu: groźby, zachowania autodestrukcyjne, apatię itp. Obraz zaburzeń psychicznych może być bardzo różnorodny.

Dziękuję za rozmowę.

Pytania zadawała PM. Wiśniewska